Covid-19

Dit is een persoonlijk relaas. Dit gaat over mij. En over het project waar ik momenteel aan werk, UITZET2090, wat te zien is op deze website. Ik schrijf dit begin maart 2021.

Ik begon dit project in de zomer van 2019 met als doel om een mogelijk alternatief te ontwerpen voor de fast fashion-industrie (en het tevens te maken) voor ‘gewone mensen’.  De huidige textielindustrie vormt een grote ‘taartpunt’ van de geglobaliseerde wereldeconomie. Mode is een van de voornaamste aanjagers van massaconsumptie, verspilling en wegwerpmentaliteit. De textielindustrie levert daarmee een aanzienlijke bijdrage aan de opwarming van de aarde, de vernietiging van een leefbare biosfeer, de uitputting van natuurlijke grondstoffen, onomkeerbare vervuiling en het uitsterven van soorten.

Specifiek voor Nederland veroorzaken deze dreigende ontwikkelingen een gevaarlijke cocktail van zeewaterstijging, tropische zomerhitte, verdroging van dijken, extra verzakking van stedelijke gebieden die toch al onder nlp liggen en onstuimige weersomstandigheden. Er bestaat een gerede kans dat westelijk Nederland, dankzij deze grillige optelsom van onvoorspelbare fenomenen, aan het begin van de 22ste eeuw deels onder water staat.

Is dit iets wat ‘we’ moeten laten gebeuren, alleen maar omdat we onder andere plezier beleven aan (te) vaak en (te) veel nieuwe kleding kopen, die we een paar keer aan hebben en vervolgens ijskoud wegdoen? Of die we doneren aan de kringloopwinkel om ons geweten te sussen? (In ‘Afrika’, waar voorheen een deel van de afgedankte kleding – afgedankt, niet afgedragen – naartoe werd verscheept, willen ze de ‘textiel-tsunami’ uit het Westen niet eens meer hebben.)

Persoonlijk zeg ik: nee, geen enkel moment van kortstondig consumentengeluk is het waard om de toekomst van kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen op het spel te zetten. Nee, een kast die uitpuilt met slecht gemaakte (polyester vezels), slecht zittende (confectiematen), slecht te repareren (‘planned obsolescence’) industrieel (liefdeloos) vervaardigde kledingstukken is geen luxe, en helemaal niet als je bedenkt dat de échte prijs die je ervoor betaalt is dat je zuurverdiende koopwoning (of eindelijk in de wacht gesleepte betaalbaar huurhuis) straks wordt weggespoeld door Noordzeewater. Nee, ‘retail therapy’ geeft geen psychische verlichting voor chronische schuldgevoelens die je depressief maken, alleen maar omdat je ‘dat wat nodig is’ voor je uitschuift omdat je ‘daar nu geen zin in hebt’ – en, ja, het is écht nodig om minder te consumeren, minder uit te geven, minder te verspillen, minder indruk te willen maken met uiterlijk vertoon. ‘Maar ja hé.’ Je doet het niet.

En ik dacht, in die zomer van 2019, dat ik zou willen laten zien hoe het anders kan. Hoe ‘maar ja hé’ eigenlijk betekent dat iemand niet weet wat ze mist en dat ik daarvoor een lans zou willen breken.

Een alternatief voor de fast fashion-industrie zou zijn om kleding zelf te maken van goedkope maar oersterke stoffen van natuurlijke vezels, of van tweedehands materialen, en dan heel lang te doen met wat je hebt. Om zo zuinig mogelijk (‘zero waste’) met textiel om te gaan, om kledingstukken zo in elkaar te zetten dat onderhoud en reparatie worden vergemakkelijkt, en om de materialen zo te bewerken, bijvoorbeeld met plantaardige verfstoffen en huis-, tuin- en keuken-decoratiemethodes, dat het vrij eenvoudig is om er mooi en bijzonder uit te zien. Om ervoor te zorgen, juist door zelf maken, dat kleding perfect past bij jouw unieke lichaam en jouw unieke persoonlijkheid.

Ik was met name geïnspireerd door de regionale streekdrachten omdat daar huisvlijt, zuinigheid, duurzaamheid, gemeenschapszin én schoonheid samenkomen. Streekdracht ziet er van de buitenkant indrukwekkend uit, maar het maakprocedé is wezenlijk simpel en voor iedereen binnen handbereik. Natuurlijk zijn er ambachtslieden die bepaalde elementen van streekdracht uitzonderlijk goed in de vingers hebben, zoals kanten mutsen plooien of een patroon aanbrengen met verfstempels, maar ook minder ervaren of minder getalenteerde thuismakers kunnen prima resultaten boeken. Voor kleding uit de achttiende eeuw geldt hetzelfde.

Voor iedereen, door iedereen, van iedereen, met iedereen. Ik dacht, in die zomer van 2019, dat ik zou willen laten zien hoe comfortabel je in de kleren kunt zitten en hoe mooi je eruit kunt zien zónder fast-fashion, massaconsumptie en ‘footprint’.

En toen kwam Covid-19. Inmiddels zit bijna de hele wereld een vol jaar in lockdown. In Nederland zijn niet-essentiële winkels langdurig gesloten, waaronder de grote modeketens, alle overige kledingzaken en de op bedrijventerreinen gevestigde merken-outlets voor funshoppen. Geen feestjes, festivals, concerten, theatervoorstellingen, dineetjes, borrels, vrijmibo’s, congressen, grote bruiloften, partijen en begrafenissen. Geen dance events. Geen carnaval. Geen wintersport. Geen vliegvakanties. Geen fitnessschool, geen yogales. Alles wat maar een excuus kan geven om wéér nieuwe kleding te kopen die niemand nodig heeft: afgelast, uitgesteld, dicht, gesloten, op slot.

Even dacht ik dat de lockdown verschil zou maken. Niet ‘een’ verschil, maar ‘hét’. Dat iemand, noodgedwongen opgesloten in haar huis en maandenlang gehuld in die ene lievelingsbroek, eindelijk zou ervaren, beleven, voelen, bedenken, inzien dat ze er een disfunctionele relatie op nahoudt waar het kleding betreft. Dat zij ineens zou beseffen hoe ze haar spilzuchtige ingesleten kledinggewoontes kan missen als kiespijn en dat een bestendige toekomst – een toekomst überhaupt voor levende organismen van plant tot dier inclusief mens – belangrijker is dan een nieuw gestippeld flodderjurkje of een nieuwe bikini. Dat het niet vol te houden is om te leven met de voortdurende dreiging boven het hoofd van ‘massale uitsterving’, ‘we moeten een kolonie stichten op Mars’ en ‘dit hebben wij op ons geweten door ons domme consumentengedrag’, en zeker niet als je op het punt staat om uit verveling of uit onvrede (‘met alles!’) de zoveelste online ‘troostaankoop’ te doen bij zalando.nl. Dat iets niet onder ogen willen zien uiteindelijk leidt tot uitputting en somberheid waar geen nieuwe winterjas of nieuwe handtas tegen opgewassen is.

Dat dacht ik dus even. Maar ik denk dat ik me heb vergist.

In de maandenlange lockdown heb ik via diverse mediakanalen gedupeerde ‘niet-essentiële’ ondernemers in de modebranche maandenlang horen klagen dat hun verdienmodel (massaconsumptie van kleding die niemand nodig heeft) grote schade oploopt. Ik heb ‘consumenten’ maandenlang horen jammeren dat ze nu toch echt serieus toe zijn aan iets nieuws. In kringloopwinkels stapelen de zakken met kleding zich al maandenlang op, er moet nota bene extra opslagruimte voor worden bij gehuurd, nadat duizenden garderobes werden uitgemest zodat er straks weer fatsoenlijk wat bij kan. De overheid steekt miljarden euro’s in het in de lucht houden van een zieltogende vliegmaatschappij, de ‘nationale trots’, terwijl er voorlopig geen cent wordt gereserveerd voor het droog houden van polders en stedelijke gebieden onder zeeniveau, de ‘nationale trots’ waar Nederland internationaal het meeste om bekend staat. Gezaghebbende economen noemen het een goed idee om een systeem van ‘covid-apartheid’ te omarmen, om ‘de economie te redden’ en om kwetsbare Nederlanders, zo’n vier miljoen mensen, ‘extra te beschermen’ door hen af te scheiden van minder kwetsbare anderen die dan vrolijk door kunnen met het consumptiepatroon dat ze gewend zijn. Terwijl er geen cent wordt geïnvesteerd in onderzoek naar een andere economie, andere manieren van leven en innovatieve maatschappelijke modellen die géén verder verlies betekenen voor het klimaat, de biosfeer, de natuur, andere soorten en toekomstige mensengeneraties.

Er komen ‘roaring twenties’ aan na de lockdown, zegt men. Iedereen wil de schade dubbel en dwars inhalen na de lockdown, zegt men. We gaan eerst het bedrijfsleven herstellen na de lockdown en pas daarna kijken wat we kunnen halen van de klimaatdoelstellingen zoals afgesproken in Parijs, zegt men. De CO2-uitstoot is aan het einde van 2020 alweer hoger dan aan het einde van 2019. Soms denk ik écht dat ik ben beland in de ‘zombie-apocalyps’, waarin ieders hersenvermogen en denkkracht werd uitgeschakeld door schermverslaving, koopverslaving, vleesverslaving, vakantieverslaving, conspiracyverslaving en dagelijkse mediarelletjes die inwerken als een soort diazepam voor het moede hoofd.


Klimaatalarm 2021, Westerpark. Spandoek met appliqué van Extinction Rebellion. Beeld: Teresa van Twuijver.

Waar de meeste mensen somber werden door de covid-epidemie, ben ik inmiddels behoorlijk somber gestemd geraakt door de realisatie dat de covid-epidemie voorlopig niets wezenlijks zal veranderen. Dat als de covid-crisis de ‘Homo consumes‘ niet kan vermurwen tot het stoppen met ‘hamsterconsumentisme’ (i.c. enerzijds hamsteren en anderzijds tredmolengedrag, waarbij de herhaalde handeling van consumeren belangrijker is dan het daadwerkelijk verkregen bezit); dat als de covid-crisis geen deuk in een pak boter kan slaan wat betreft een ernstiger besef van de véél grotere klimaatcrisis; dat als de meeste Nederlanders in de laatste maanden van de lockdown staan te popelen om in het vliegtuig te stappen ‘voor de vakantie die zij nu wel eens weer verdiend hebben‘ in plaats van belangstelling te tonen voor (en zich rekenschap te geven van) een verstandiger manier van leven omdat de klimaatcrisis veel ingrijpender gevolgen zal hebben voor 17 miljoen inwoners in een land met op termijn zulke grote overstromingsrisico’s; dat als er geen hernieuwde zorgzaamheid, waardering en – godbetert – liefde kan worden opgebracht voor de spullen waar wij ons als mensen zo graag mee willen omringen, bijvoorbeeld door minder weg te gooien en vaker te repareren; dan is de planetaire catastrofe onafwendbaar. Dan zal de rest van deze eeuw in het teken staan van hitte, water, honger en dood.


Inmiddels wekken mensen die zich openlijk verheugen op een spoedige vliegvakantie, inclusief journalisten die beter kunnen weten, een grote irritatie, snijdende hartezeer en verlammende moedeloosheid bij me op. Het is dan erg moeilijk voor me om de moed erin te houden, ondanks het hart onder de riem in Active Hope. How to Face the Mess we’re in Without Going Crazy. Beeld: activehope.info.

Kleine lichtpuntjes die een hoopvolle ontwikkeling zouden moeten zijn in de meer duurzame richting stemmen me zo mogelijk somberder. Zoals het initiatief ‘kettingkledingruil‘, dat een naar wat zijzelf noemen ‘doorgeefmentaliteit’ stimuleert. Dit is niets anders is dan wegwerpmentaliteit als vanouds maar dan met tweedehands artikelen.

Ik weet dat ik niet zo pessimistisch zou moeten zijn en dat ik vertrouwen zou moeten hebben in komende (verstandiger) generaties, dat ik mensen met goede bedoelingen het voordeel van de twijfel moet gunnen, en dat er natuurlijk mensen zijn (zoals ontwerpster Joline Jolink) die serieus werk maken van serieus duurzame kleding met de serieuze missie om te laten zien hoeveel een degelijk+mooi kledingstuk serieus waard is, en dat er vrouwen zijn die serieus duurzame kleding dragen, die zomerslang dezelfde zomerjurk aanhebben, al worden zulke compromisloze ‘warriors’ vooralsnog gezien als ‘uniek in de modewereld’.

Maar ik ben wél pessimistisch, tot mijn eigen chagrijn en onvrede, want, beste mensen en tijdgenoten: consumeren is een serieus probleem, het wegwerpen (noem het ‘doorgeven’) is een serieus probleem, uw ontevredenheid met wat u heeft is een serieus probleem, uw niet-aflatende behoefte aan ‘nieuw’ en ‘anders’ en ‘meer’ en ‘beter’ is een serieus probleem, uw pertinente weigering om onder ogen te zien welke onvoorstelbare verwoestingen worden aangericht met onverzadigbaar consumptiegedrag is een serieus probleem. Helaas, ook als nietige eenling en ook als goedbedoelende ‘ruil-fashionista’ draagt u hiervoor verantwoordelijkheid, en zou u van overheden, bedrijven, media, medemensen en niet te vergeten uzelf verbetering moeten verlangen. Op welke manier dan ook. Wat ik met dit project en deze hartekreet dan ook maar zo’n beetje probeer, als nietige eenling en als goedbedoelende ‘zelfmaak-fashionista’ die óók de wijsheid niet in pacht heeft.


Ik weet dat ik vertrouwen kan hebben in komende (verstandiger) generaties, mensen zoals Greta Thunberg en vele anderen, bijvoorbeeld jonge economen van Our New Economy en de Ontgroeibeweging. Als mijn generatie (ik ben een late X) hen tenminste de kans geeft om nog iets te redden, wat vooralsnog niet erg waarschijnlijk lijkt. Je zou er toch geen hap meer van door je keel krijgen.

Nou ja, zo dus. Tot zover mijn verdriet en frustratie.

Door al het bovenstaande is het bij tijd en wijlen erg moeilijk geweest om de inspiratie en motivatie erin te houden. Er waren dagen dat ik het liefst wilde emigreren naar Nieuw-Zeeland, per zeilboot, om daar een overlevingskostuum te maken, helemaal alleen voor mezelf en de mensen die mij lief zijn. Het project heeft grote vertraging opgelopen door de lockdowns. Ikzelf ben drie weken vrij ernstig ziek geweest van covid-19 en ik heb daarna maandenlang een moeizaam herstel moeten doorlopen. Desondanks heb ik doorgewerkt aan dit onderzoek en aan het ontwerpen en vervaardigen van streekgebonden kleding zonder grote ecologische voetafdruk.

De uitzet is intussen grotendeels gereed. Ik heb alles zelf gemaakt op de manier die ik eerder schetste: met weinig verspilling, met eenvoudige constructiemethodes die zelfs de beginnende naaister kan uitvoeren, met decoratiemethodes die je thuis kunt beoefenen. Nu, begin maart 2021, leg ik de laatste hand aan de laatste details, zoals mutsen, mitaines (losse mouwen) en beenbedekking.

Wat mijn onderzoek heeft opgeleverd? Dat heb ik beschreven in de blogposts op deze website.

Iets wat ik daaraan wil toevoegen is het volgende: dat ik groot respect en grote bewondering hebben gekregen voor mensen die genetisch helemaal geen mensen zijn maar een geheel andere mensensoort, namelijk de Neanderthalers. Voor geschat 500.000 jaar leefden dit volk verspreid over heel Europa en Noordwest Azië. Recent archeologisch onderzoek bewijst dat Neanderthalers in elkaar genaaide kleding droegen en dat zij draden sponnen en mogelijk ook textiel maakten van boombastvezels. Sommige gesponnen draden waren gekleurd met natuurlijke verfstoffen, waaronder roze, een kleur die heel moeilijk te bereiken is, laat staan millennia lang behouden blijft. Ze gebruikten daarnaast pigmenten voor decoratie, misschien zelfs als make-up en bodypaint. De Neanderthalers bezaten hetzelfde gen voor taalontwikkeling als onze mensensoort. Het ligt in de lijn der verwachting dat Neanderthalers niet alleen hun talen spraken, maar ook volwaardige culturen ontwikkelden. Bijna een half miljoen jaren leefden zij op aarde. Ongeveer 40.000 jaar geleden lijken ze helemaal te zijn verdwenen, althans wordt na die tijd van hen geen overblijfselen meer gevonden, behalve gemiddeld 4% Neanderthaler-dna in Homo sapiens.

Bijna een half miljoen jaren overleefden de Neanderthalers grote wisselingen in klimaatomstandigheden, ze leefden van ijstijd naar ijstijd zonder een massale klimaatcatastrofe op wereldschaal te veroorzaken zoals onze mensensoort binnen het luttele tijdsbestek van een paar duizend jaar. Wat zou ik graag leren hoe Neanderthalers hun ‘kledinguitzet’ samenstelden en onderhielden. Hoe zij omgingen met grondstoffen en materialen. Of zij net zo spilzuchtig waren als onze mensensoort, of juist veel slimmer omgingen met schaarste en overvloed. Hoe zij zich warm en droog hielden en hoe ze zich uitdosten op vrijerspad. Misschien dat dit in de nabije toekomst wordt ontdekt, wanneer een perfect gepreserveerde Neanderthaler wordt gevonden in de almaar smeltende permafrost van noordelijk Eurazië.

Voorlopig is mijn persoonlijke voornemen om er een ‘Neandermentaliteit’ (althans, wat ik me daarbij voorstel) op na te houden waar het mijn eigen garderobe betreft. Sinds jaren heb ik geen enkel kledingstuk gekocht, ook niet tweedehands, en dat wil ik na de lockdown zo houden. Wat oud is: herstellen; wat nieuw nodig is: zelf maken. Wat onmaakbaar blijkt: bedenken hoe het toch kan, zelfgemaakt. Ik bepleit niet dat we ‘paleo-hipsters’ moeten worden. Ik bepleit wel dat iets doen beter is dan niets doen. Al ben je maar een microminiscuul druppeltje op een steeds gloeiender plaat.