Wat klimaatverandering (waarschijnlijk) brengt en hoe we ons ertoe kunnen verhouden
Wat staat er te gebeuren als de opwarming van de aarde niet wordt beteugeld? Niemand heeft een glazen bol die laat zien wat er gaat gebeuren, maar wat er kán gebeuren is wel zo’n beetje duidelijk. De meeste wetenschappers zijn het erover eens: als de opwarming van de aarde doorzet, krijgen we te maken met meer hitte, meer water, voedselonzekerheid en uiteindelijk verlies van leven. Wereldwijd en ook in Nederland.
Hitte
Hoesong Lee, voorzitter van het IPCC, vatte het begin 2021 kernachtig samen: elke halve graad telt, elk jaar telt, elke keuze telt. Het Parijsakkoord mikte op maximaal 1,5 tot 2 graden opwarming. Inmiddels zitten we rond de 1 graad en die extra halve graad komt in zicht. ‘Wat stelt een half graadje nu voor?’ vraagt Hoesong Lee grappend. ‘Tijdwinst en levens,’ antwoordt hij meteen serieus. ‘We kunnen ons beter voorbereiden op grootschalige aanpassingen aan de nieuwe klimaatrealiteit als we nu de schade beperken in plaats van vergroten.’
Zelfs bij drastische maatregelen zal verdere opwarming niet volledig te stoppen zijn. Hittegolven, droogte en bosbranden nemen toe, stelt NASA. Ook Nederland warmt snel op. Volgens het KNMI zelfs sneller dan veel andere delen van Europa. In versteende steden als Amsterdam, Den Haag en Rotterdam leidt dat tot hittestress.
In mijn Amsterdamse woning liep de temperatuur in de afgelopen zomers op tot boven de 40 graden. Maar wat eerst extreem voelt, went verrassend snel. Waar ik ooit naar een museum vluchtte voor verkoeling (‘airconditioning met gratis kunst’), kon ik een jaar later de hitte al beter verdragen, schuilend op mijn balkon achter een geïmproviseerd zonnescherm van beddengoed.
Voorbereiding is inmiddels routine geworden. Ik heb koelmatten voor de katten in huis. Extra zonwering voor in de erker in elkaar genaaid. Een kleine luchtkoeler staat in de kast, geheel tegen mijn principes in. En ik heb een linnen ‘manteau de lit’ gemaakt, een 18e-eeuws gewaad dat in de hitte dienst kan doen als een soort stedelijke woestijnkleding.
Toch vind ik dat Amsterdammers, geheel tegen hun natuur in, niet mogen klagen. Elders, rond de evenaar, worden temperaturen zo extreem dat sommige gebieden waatschijnlijk onleefbaar worden, schrijft het tijdschrift Nature.
Water
Tegen het einde van deze eeuw kan het Noordzeewater rond Nederland 80 centimeter tot meer dan een meter hoger staan. Op zichzelf lijkt dat overzienbaar, in een land dat gewend is aan dijken, duinen, polders en zeeweringen. Maar in combinatie met hevigere regenval, stormen en bodemdaling verandert het beeld.
Vooral bodemdaling geldt als sluipend gevaar. In delen van Nederland staat het water daardoor nu al gevaarlijk dicht bij de voordeuren. Feitelijk woont een groot deel van de Nederlanders in toekomstig overstromingsgebied.
Klimaatwetenschapper Peter Kuipers Munneke noemt Nederland ‘beperkt houdbaar’. De vraag is niet alleen hoe hoog we de dijken nog kunnen maken, maar ook voor hoe lang ze dan nog nut hebben.
Mijn eigen straat ligt onder zeeniveau. Het woonblok waarin ik woon is meer dan een eeuw oud en heeft eerdere crises doorstaan: economische depressie, oorlog, woningnood. Zal het ooit een overstroming meemaken? Ondertussen verdwijnen elders in de wereld al hele eilanden in zee.
Aanvulling 25 oktober 2021: de recente uitgave van het KNMI, Klimaatsignaal ’21, is misschien een overweging hoeveel de overwaarde van een koophuis nog betekent als het straks in overstromingsgebied staat.
Honger
Opwarming raakt ook de voedselproducenten. Droogte en hitte zetten landbouw onder druk, ook in Nederland. Onderzoek van Wageningen University (update 2025) wijst op mogelijke lagere opbrengsten rond 2050. Wereldwijd is het risico groter.
Voor wie is opgegroeid met altijd volle supermarkten zijn voedseltekorten lastig voor te stelen. Zelfs seizoenen lijken verdwenen uit de Nederlandse winkelschappen; (bijna) alles is (bijna) altijd verkrijgbaar. Des te moeilijker is het om je voor te stellen dat iets er simpelweg niet meer is: lege schappen!
Honger ken ik persoonlijk alleen als tijdelijke ervaring, niet als structureel gebrek. Juist daarom voelt dit scenario het meest bedreigend. Minder luxe vind ik geen probleem, minder snacken en tussendoortjes oké, maar structurele schaarste? Dat boezemt wel angst in. En: hoe reageren mijn stadgenoten als voedsel schaars wordt? Delen ze of gaan ze hamsteren?
Nederland zal waarschijnlijk wel manieren vinden om de bevolking te voeden. Maar wereldwijd zullen de gevolgen ongelijk zijn verdeeld. De meest kwetsbaren zullen, zoals meestal, het eerst en het hardst worden getroffen door voedselschaarste.
In Zuid-Afrika, waar ik een poosje heb gewoond, zag ik hoe mensen met weinig juist samen aten. Elke kip werd gedeeld met de buren. Een ongeschreven sociale afspraak die lijkt op een broodfonds. Dat geeft dan weer hoop.
Dood
Leven op aarde zal niet verdwijnen door klimaatverandering. De geschiedenis van de planeet kent meerdere massale uitstervingen, waarna het leven zich telkens herstelde, ook als dat miljoenen jaren in beslag nam.
Het verschil met nu is dat de mens de verandering veroorzaakt. Niet een meteoriet of vulkaan, maar ons eigen handelen. Dat geeft een nieuwe lading aan het begrip ‘verantwoordelijkheid’. Waar eerdere rampen toevallig waren, letterlijk ‘natuurrampen’, is deze ramp een ‘mensenramp’.
Deze uitstervingsgolf is dus een maatschappelijke kwestie.
Soms, als ik dat aan kan (want denken aan de dood vind ik eng), beeld ik me in wat er met mijn dode lichaam kan gebeuren. Begraven onder een boom? Uitstrooien over de Noordzee? Terugkeren in de natuurlijke kringloop, dat is wat ik graag wil.
Wanneer de klimaatverandering haar zwaarste gevolgen bereikt, zal mijn lichaam er waarschijnlijk niet meer zijn. De wereld die ik dan heb achtergelaten, zal oplossingen bedenken die nu nog niet aan de orde zijn.
English Summary
Heat, water, hunger, death: a portrait of a warming world
As climate change accelerates, its consequences are no longer abstract but increasingly visible, from intensifying heatwaves in cities like Amsterdam to rising sea levels threatening low-lying regions such as the Netherlands. Scientists broadly agree that even modest increases in global temperatures will bring profound disruption, including more extreme weather, pressure on food systems and growing inequality in who bears the brunt of scarcity. While adaptation becomes part of daily life, from improvised cooling to rethinking how we live with water, deeper questions emerge about responsibility and resilience. Ultimately, the crisis is not only environmental but existential, reshaping how we think about survival, solidarity and death in a world we are actively transforming.
