Een persoonlijk relaas over duurzaamheid, (gehoopte) gedragsverandering en UITZET2090: Zaankogerland
Longread
In de Covid-pandemie wordt extra duidelijk hoe we gewend zijn aan consumptiepatronen die het klimaat zwaar belasten. In dit persoonlijke relaas vertel ik hoe ik, vol pre-covid optimisme, in 2019 begon aan een onderzoek naar zelfgemaakte, duurzame kleding als een alternatief voor fast fashion. UITZET2090: Zaankogerland combineert duurzaamheid, reparatie en inspiratie uit de geschiedenis voor een leefbare toekomst. Maar gedurende de Covid-lockdowns is mijn optimisme langzaam afgenomen.
English Summary
In this personal essay, written in March 2021, the author traces how a hopeful pre-pandemic project, UITZET2090: Zaankogerland, set out to reimagine clothing through self-made, durable garments inspired by regional dress and historical practices, only to collide with the sobering reality of Covid-19. As lockdowns exposed rather than transformed entrenched patterns of overconsumption, optimism gave way to unease: the fashion industry proved resilient, consumers longed for more, and meaningful behavioural change proved elusive. Against the backdrop of climate crisis and rising flood risks in the Netherlands, the project persists as a quiet act of resistance, rooted in repair, restraint and a deeply personal commitment to making rather than buying, even as doubts about collective change linger. Neanderthals, who spun fibres, used natural dyes and made functional clothing, emerge as an unlikely benchmark for a more resourceful relationship with materials.
Ik schrijf dit begin maart 2021. Ik begon met het Uitzet2090: Zaankogerland-project in de zomer van 2019 met als doel om een mogelijk alternatief te ontwerpen (en te maken) voor de fast fashion-industrie voor gewone mensen. De huidige textielindustrie vormt een groot onderdeel van de geglobaliseerde wereldeconomie. Mode is een van de voornaamste aanjagers van massaconsumptie, verspilling en wegwerpmentaliteit. De textielindustrie levert daarmee een aanzienlijke bijdrage aan de opwarming van de aarde, de vernietiging van een leefbare biosfeer, de uitputting van natuurlijke grondstoffen, onomkeerbare vervuiling en het uitsterven van soorten.
Specifiek voor Nederland veroorzaken deze dreigende ontwikkelingen een gevaarlijke cocktail van zeewaterstijging, verdroging van dijken, inklinking van polders en verzakking van stedelijke gebieden die toch al onder zeeniveau liggen. Er bestaat een redelijke kans dat westelijk Nederland aan het einde van deze eeuw deels onder water staat.
Een volle kledingkast of een leefbare toekomst
Is dit iets wat ‘we’ moeten laten gebeuren, alleen maar omdat we (onder andere) plezier beleven aan (te) vaak en (te) veel nieuwe kleding kopen, die we een paar keer dragen en dan ijskoud wegdoen? Of die we doneren aan de kringloopwinkel om ons geweten te sussen?
(In Afrikaanse landen, waar voorheen een deel van de afgedankte kleding, afgedankt, niet afgedragen, naartoe werd verscheept, willen ze de ‘textiel-tsunami’ uit het Westen niet eens meer hebben.)
Persoonlijk zeg ik: nee, geen enkel moment van kortstondig consumentengeluk is het waard om een leefbare toekomst op het spel te zetten. Een kast die uitpuilt met slecht gemaakte (polyester vezels), slecht zittende (confectiematen), slecht te repareren (‘planned obsolescence’) en industrieel (liefdeloos) vervaardigde kledingstukken is geen luxe maar een last. En helemaal als je bedenkt dat die hele garderobe misschien wordt verpest of weggespoeld door zeewater.
’Maar ja hé.’ Je doet het niet.
Een alternatief voor fast fashion
Ik dacht, in die zomer van 2019, dat ik zou willen laten zien hoe het anders kan. Een alternatief verkennen voor de fast fashion-industrie: kleding zelf maken van goedkope maar oersterke stoffen van natuurlijke vezels, of tweedehands materialen, en dan heel lang doen met wat je hebt.
Om zo zuinig mogelijk (‘zero waste’) met textiel om te gaan, om kledingstukken zo in elkaar te zetten dat onderhoud en reparatie worden vergemakkelijkt, en om de materialen zo te bewerken, bijvoorbeeld met plantaardige verfstoffen en huis-, tuin- en keuken-decoratiemethodes, dat het vrij eenvoudig is om er mooi en bijzonder uit te zien.
Om ervoor te zorgen, juist door zelf maken, dat kleding perfect past bij jouw unieke lichaam en jouw unieke persoonlijkheid.
Duurzame streekdracht voor een beter klimaat
Ik was met name geïnspireerd door de regionale streekdrachten omdat daar huisvlijt, zuinigheid, duurzaamheid, gemeenschapszin en schoonheid samenkomen. Streekdracht ziet er van de buitenkant indrukwekkend uit, maar het maakprocedé is wezenlijk simpel en voor iedereen binnen handbereik.
Natuurlijk zijn er ambachtslieden die bepaalde elementen van streekdracht uitzonderlijk goed in de vingers hebben, zoals kanten mutsen plooien of een patroon aanbrengen met stempels, maar ook minder ervaren of minder getalenteerde thuismakers kunnen prima resultaten boeken. Voor kleding uit de 18e eeuw geldt hetzelfde.
Voor iedereen, door iedereen, van iedereen, met iedereen. Ik dacht, in die zomer van 2019, dat ik zou onderzoeken hoe comfortabel je in de kleren kunt zitten en hoe mooi je eruit kunt zien zónder fast-fashion, massaconsumptie en ‘footprint’.
En toen kwam Covid-19
Inmiddels zit bijna de hele wereld al een vol jaar in lockdown. Het is onvoorstelbaar. In Nederland zijn niet-essentiële winkels langdurig gesloten, waaronder de grote modeketens, alle overige kledingzaken en de op bedrijventerreinen gevestigde merken-outlets voor funshoppen.
Geen feestjes, festivals, concerten, theatervoorstellingen, dinertjes, borrels, vrijmibo’s, congressen, grote bruiloften, partijen en begrafenissen. Geen dance events. Geen carnaval. Geen wintersport. Geen vliegvakanties. Geen fitnessschool, geen yogales. Alles wat maar een excuus kan geven om wéér nieuwe kleding te kopen: afgelast, uitgesteld, dicht, gesloten, op slot.
Hét verschil dat mensen op andere gedachten kan brengen…
Even dacht ik dat de lockdown verschil zou maken. Niet ‘een’ verschil, maar ‘hét’. Dat iemand, noodgedwongen opgesloten in haar huis en maandenlang gehuld in die ene lievelingsbroek, eindelijk zou ervaren, beleven, voelen, bedenken, inzien dat ze er een disfunctionele relatie met kleding op na houdtt. Dat zij ineens zou beseffen hoe ze haar spilzuchtige ingesleten kledinggewoontes kan missen als kiespijn en dat een leefbare toekomst belangrijker is dan een nieuw gestippeld flodderjurkje of een nieuwe bikini.
Dat het niet vol te houden is om te leven met de voortdurende dreiging boven het hoofd van ‘massale uitsterving’, ‘we moeten een kolonie stichten op Mars’ en ‘dit hebben wij op ons geweten door ons domme consumentengedrag’, en zeker niet als je op het punt staat om uit verveling of uit onvrede (‘met alles!’) de zoveelste online ‘troostaankoop’ te doen bij Zalando.nl.
Dat iets niet onder ogen willen zien uiteindelijk leidt tot uitputting en somberheid waar geen nieuwe winterjas of nieuwe handtas tegen opgewassen is.
…maar nee, helaas, ik denk dat ik me heb vergist
In de maandenlange lockdown heb ik via diverse mediakanalen gedupeerde ‘niet-essentiële’ ondernemers in de modebranche maandenlang horen klagen dat hun verdienmodel (massaconsumptie van kleding die niemand nodig heeft) grote schade oploopt.
Ik heb ‘consumenten’ maandenlang horen jammeren dat ze nu toch echt serieus toe zijn aan iets nieuws.
In kringloopwinkels stapelen de zakken met kleding zich al maandenlang op, er moet nota bene extra opslagruimte voor worden bij gehuurd, nadat duizenden garderobes werden uitgemest zodat er straks weer fatsoenlijk wat bij kan.
De overheid steekt miljarden euro’s in het in de lucht houden van een zieltogende vliegmaatschappij, de ‘nationale trots’, terwijl er voorlopig geen cent wordt gereserveerd voor het droog houden van polders en stedelijke gebieden onder zeeniveau, de ‘nationale trots’ waar Nederland internationaal om bekend staat.
Gezaghebbende economen noemen het een goed idee om een systeem van ‘Covid-Apartheid’ te omarmen, om ‘de economie te redden’ en om kwetsbare Nederlanders, zo’n vier miljoen mensen, ‘extra te beschermen’ door hen af te scheiden van minder kwetsbare anderen die dan vrolijk door kunnen met het consumptiepatroon dat ze gewend zijn.
Terwijl er geen cent wordt geïnvesteerd in onderzoek naar een andere economie, andere manieren van leven en innovatieve maatschappelijke modellen die géén verder verlies betekenen voor het klimaat, de biosfeer, de natuur, andere soorten en toekomstige mensengeneraties.
Er komen ‘roaring twenties’ aan na de lockdown, zegt men. Iedereen wil de schade dubbel en dwars inhalen na de lockdown, zegt men. We gaan eerst het bedrijfsleven herstellen na de lockdown en pas daarna kijken wat we kunnen halen van de klimaatdoelstellingen zoals afgesproken in Parijs, zegt men.
De CO2-uitstoot is aan het einde van 2020 alweer hoger dan aan het einde van 2019.
Somberheid door gebrek aan mentaliteit- en gedragsverandering
Waar de meeste mensen somber worden door de Covid-pandemie, ben ik inmiddels behoorlijk somber gestemd geraakt door de realisatie dat de pandemie voorlopig niets wezenlijks zal veranderen. Dat als de Covid-crisis de ‘Homo consumes‘ niet kan vermurwen tot het stoppen met ‘hamsterconsumentisme’ (de herhaalde handeling van consumeren is belangrijker is dan het daadwerkelijk verkregen bezit).
Dat als de Covid-crisis geen deuk in een pak boter kan slaan wat betreft een ernstiger besef van de véél grotere klimaatcrisis.
Dat als de meeste Nederlanders in de laatste maanden van de lockdown staan te popelen om in het vliegtuig te springen ‘voor de vakantie die zij nu wel eens weer verdiend hebben‘ in plaats van belangstelling te tonen voor (en zich rekenschap te geven van) een verstandiger manier van leven omdat de klimaatcrisis veel ingrijpender gevolgen zal hebben voor 17 miljoen inwoners in een land met grote overstromingsrisico’s.
Dat als er geen hernieuwde zorgzaamheid, waardering en, godbetert, liefde kan worden opgebracht voor de spullen waar wij ons als mensen zo graag mee willen omringen, bijvoorbeeld door minder weg te gooien en vaker te repareren.
Dan is de planetaire catastrofe onafwendbaar. Dan zal de rest van deze eeuw in het teken staan van hitte, water, honger en dood.
Het is moeilijk voor me om de moed erin te houden. Ik weet dat ik vertrouwen moet hebben in komende generaties, in mensen met goede inborsten en natuurlijk alle mensen die wél serieus werk maken van duurzaamheid.
Maar ik ben wél pessimistisch, tot mijn eigen chagrijn en onvrede
Er zijn dagen dat ik het liefst wil emigreren naar Nieuw-Zeeland, per zeilboot, om daar een overlevingskostuum te maken, helemaal voor mezelf alleen en de mensen die mij lief zijn. Een ruimtepak voor op aarde, aan aardepak, waar ik letterlijk in kan cocoonen.
Toch maar doorploegen
Desondanks heb ik doorgewerkt aan dit onderzoek en aan het ontwerpen en vervaardigen van streekgebonden kleding met een kleine ecologische voetafdruk. Al heeft onderzoek grote vertraging opgelopen.
Soit.
De uitzet is intussen grotendeels gereed. Ik heb alles zelf gemaakt op de manier die ik eerder schetste: met weinig verspilling, met eenvoudige constructiemethodes die zelfs de beginnende naaister kan uitvoeren, met decoratiemethodes die je thuis kunt beoefenen. Nu, begin maart 2021, leg ik de laatste hand aan de laatste details, zoals mutsen, mitaines (losse mouwen) en beenbedekking.
Wat mijn onderzoek heeft opgeleverd? Dat heb ik beschreven in de blogposts op deze website (kijk bij Verhalen: Zaankogerland).
Bewondering voor Neanderthalers
Iets wat ik daaraan wil toevoegen is het volgende: dat ik respect en bewondering heb gekregen voor de prehistorische mensen Neanderthalers. Voor geschat 500.000 jaar leefden dit volk verspreid over heel Europa en Noordwest Azië. Recent archeologisch onderzoek laat zien dat Neanderthalers in elkaar genaaide kleding droegen en dat zij draden sponnen en mogelijk ook textiel maakten van boombastvezels.
Sommige gesponnen draden waren gekleurd met natuurlijke verfstoffen, waaronder felroze, een kleur die snel verbleekt maar onder Neanderthalerhanden millennia lang behouden bleef. Neanderthalers gebruikten pigmenten misschien ook voor lichaamsdecoratie, als make-up en bodypaint.
De Neanderthalers bezaten hetzelfde gen voor taalontwikkeling als onze mensensoort. Het ligt in de lijn der verwachting dat Neanderthalers niet alleen hun talen spraken, maar ook volwaardige culturen ontwikkelden.
Bijna een half miljoen jaren leefden zij op aarde. Ze overleefden extreme wisselingen in klimaatomstandigheden, ze leefden van ijstijd naar ijstijd.
Wat zou ik graag leren hoe Neanderthalers hun kleding samenstelden en onderhielden. Hoe zij omgingen met grondstoffen en materialen. Of zij net zo spilzuchtig waren als onze mensensoort, of juist veel slimmer omgingen met schaarste en overvloed.
Hoe zij zich warm en droog hielden en hoe ze zich uitdosten voor rituelen. Misschien dat dit in de nabije toekomst wordt ontdekt, wanneer een perfect gepreserveerde Neanderthaler wordt gevonden in de almaar smeltende permafrost van noordelijk Eurazië.
Persoonlijk voornemen: Neanderthalermentaliteit
Voorlopig is mijn persoonlijke voornemen om er een Neandermentaliteit (wat ik me daarbij voorstel) op na te houden waar het mijn eigen garderobe betreft. Sinds jaren koop ik geen enkel kledingstuk, ook niet tweedehands, en dat wil ik zo houden. Wat oud is: herstellen; wat nieuw nodig is: zelf maken. Wat onmaakbaar lijkt: bedenken hoe het toch kan, zelfgemaakt.
Ik bepleit niet dat we ‘paleo-hipsters’ moeten worden. Ik bepleit wel dat iets doen beter is dan niets doen. Om een kleine bijdrage te leveren aan een beter klimaat en een leefbare toekomst. Al ben je maar een klein druppeltje op een steeds gloeiender plaat.
